Γλουταθειόνη και Χρόνιες Ασθένειες: Ο Ρόλος της στην Κυτταρική Προστασία

Της Μαρίας Χριστίνας Πολυχρονοπούλου, Διαιτολόγος- Διατροφολόγος, πτυχιούχος του Χαροκοπείου Πανεπιστημίου Αθηνών. Μέλος της επιστημονικής ομάδας του Υγεία Ευεξία

Η γλουταθειόνη (GSH) είναι ένα τριπεπτίδιο που συντίθεται από τρία αμινοξέα: τη γλυκίνη, την κυστεΐνη και το γλουταμινικό οξύ. Ο ρόλος της στην υγεία είναι καθοριστικός καθώς μετέχει σε ένα από τα σημαντικότερα συστήματα εκκαθάρισης του ανθρωπίνου σώματος από ελεύθερες ρίζες.  Στο παρόν άρθρο θα προσπαθήσω να αναλύσω περιεκτικά τις βασικές λειτουργίες της, τον ρόλο που μπορεί να παίξει στην εμφάνιση χρόνιων ασθενειών, εάν η αύξηση των επιπέδων της μπορεί να συμβάλλει στην καθυστέρηση ή ακόμα και στην αντιστροφή της εμφάνισης μιας χρόνιας ασθένειας.

Οι κύριες λειτουργίες της γλουταθειόνης

Οι κύριες λειτουργίες της GSH είναι:

• Μεταφέρει αμινοξέα μέσω του γ-γλουταμυλο-κύκλου,
• Συμμετέχει στη σύνθεση του λευκοτριενίου LCT4, που μεσολαβεί στην απόκριση του σώματος στην φλεγμονή,
• Συμμετέχει στην εξουδετέρωση των τοξικών ριζών και συγκεκριμένα του υπεροξειδίου του υδρογόνου (H2O2), των υδροϋπεροξειδίων των λιποειδών και των ενεργών ριζών οξυγόνου.
• Αποτελεί υπόστρωμα για την υπεροξειδάση της γλουταθειόνης, η οποία θεωρείται πιο αποτελεσματική στην απομάκρυνση του υπεροξειδίου του υδρογόνου από οποιοδήποτε άλλο ένζυμο στο ανθρώπινο σώμα.

Με αυτό το τρόπο η GSH θεωρείται ένας από τους ισχυρότερους εκκαθαριστές ελευθέρων ριζών, ασκώντας προστατευτική δράση για τα κύτταρα και τις κυτταρικές μεμβράνες αυτών.

Ο βιοχημικός ρόλος της γλουταθειόνης ως παράγοντας στις χρόνιες ασθένειες

Τα μειωμένα επίπεδα της γλουταθειόνης στα κύτταρα μπορεί να οδηγήσουν άμεσα σε αύξηση των τοξικών ριζών οξυγόνου εντός του κυττάρου, η οποία μπορεί να βλάψει άμεσα τα μιτοχόνδρια, το DNA και άλλα σημαντικά κυτταρικά συστατικά.  Έτσι, στους πιο μεταβολικά ενεργούς ιστούς, όπως τα νεφρικά κύτταρα, τα ηπατοκύτταρα, τα ενδοκρινικά κύτταρα, τα ενδοθηλιακά κύτταρα και τους νευρώνες, τα χαμηλά επίπεδα GSH αναμένεται να συσχετίζονται άμεσα με χειρότερη κυτταρική λειτουργία, πρόωρη γήρανση των κυττάρων και κυτταρικό θάνατο. Το γεγονός αυτό οδηγεί σε διαταραχή της γενικότερης ομοιόστασης του ανθρωπίνου σώματος.

Η υποκείμενη βιοχημεία υποδηλώνει ότι τα χαμηλά επίπεδα GSH ενδοκυτταρικά και συστηματικά συμβάλλουν στην ανάπτυξη αρκετών χρόνιων ασθενειών που έχουν συσχετιστεί με την ύπαρξη αυξημένου οξειδωτικού στρες, όπως το μεταβολικό σύνδρομο, η νεφρική νόσος, οι νευροεκφυλιστικές ασθένειες, η ηπατική νόσος και οι καρδιαγγειακές παθήσεις. Φαίνεται λοιπόν ότι η αναπλήρωση της ενδογενούς GSH χρησιμοποιώντας απλές αλλαγές στη διατροφή και στον τρόπο ζωής μπορεί να είναι σημαντικά ωφέλιμες. Είναι ενδιαφέρον ότι υπάρχουν στοιχεία στη βιβλιογραφία που αποδεικνύουν ότι και οι δύο αυτές υποθέσεις είναι αληθείς.

Επιστημονικά δεδομένα
 

• Επιστημονικά δεδομένα συνηγορούν ότι η αύξηση της γλουταθειόνης μπορεί να καθυστερήσει ή να αντιστρέψει την εξέλιξη μιας χρόνιας ασθένειας. Η από του στόματος χορήγηση της GSH δεν ενδείκνυται καθώς λόγω της λιπόφιλης φύσης του μορίου έχει εξαιρετικά χαμηλή βιο-διαθεσιμότητα και δεν μπορεί να διαπεράσει εύκολα την κυτταρική μεμβράνη και επομένως δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την αποτελεσματική αύξηση των ενδοκυτταρικών επιπέδων της GSH σε συστηματικό επίπεδο. Αντ' αυτού, η συμπλήρωση πρόδρομων ουσιών αυτής έχει αποδειχθεί ότι βελτιώνει την αύξηση των επιπέδων GSH εντός των κυττάρων. Παρακάτω παρουσιάζονται βασικές συσχετίσεις των υψηλότερων επιπέδων GSH με την εμφάνιση ή ακόμα και τη πορεία πολλών χρόνιων ασθενειών.
• Ηπατοπάθειες: Σε μελέτες σε ανθρώπους με χρόνια ηπατική νόσο όπως χρόνια ηπατίτιδα Β και μη αλκοολική λιπώδη διήθηση του ήπατος αναφέρονται ορισμένα οφέλη από την αύξηση της γλουταθειόνης στα κύτταρα. Συγκεκριμένα, έχει παρατηρηθεί ευνοϊκή μείωση στα επίπεδα της χολερυθρίνης, την γ-GT και την ALP, καθώς και μειωμένη ενδοηπατική χολόσταση και βελτίωση της εικόνας της λιπώδους διήθησης του ήπατος.
• Διαβήτης: Παράλληλα σημαντικά οφέλη έχουν φανεί στο διαβήτη όπου παρατηρήθηκε σημαντική βελτίωση της γλυκόζης αίματος, της γλυκοζυλιωμένης αιμοσφαιρίνης, μείωση της αρτηριακής πίεσης, της CRP, των τριγλυκεριδίων και αύξηση της HDL μετά από βελτίωση των επιπέδων της GSH.
• Καρδιοπάθειες: Σημαντικά οφέλη έχουν παρατηρηθεί μετά από χορήγηση πρόδρομων μορίων της GSH και στις καρδιαγγειακές παθήσεις. Συγκεκριμένα, σε τυχαιοποιημένες δοκιμές σε ανθρώπους φαίνεται μείωση της ισχαιμικής βλάβης κατά 60% μετά από έμφραγμα του μυοκαρδίου σε ασθενείς που υποβάλλονται σε διαδερμική στεφανιαία επέμβαση για αποκατάστασης του εμφράγματος.
• Νεφροπάθειες: Σε ασθενείς που υποβάλλονται σε χρόνια αιμοκάθαρση μετά από χορήγηση πρόδρομων της GSH παρατηρήθηκε μείωση στα επίπεδα ομοκυστεΐνης στην κυκλοφορία, καθώς μείωση και σε άλλους δείκτες φλεγμονής, αλλά και βελτίωση της νεφρικής αναιμίας.
• Νευροεκφυλιστικά νοσήματα: Οι νευροεκφυλιστικές παθήσεις και συγκεκριμένα η νόσος Αλτσχάιμερ και η νόσος Πάρκινσον σχετίζονται με την ύπαρξη φλεγμονώδους οξειδωτικού στρες. Μικρές τυχαιοποιημένες ελεγχόμενες μελέτες έχουν δείξει οφέλη και στις δύο αυτές ασθένειες μετά από χορήγηση πρόδρομων της GSH. Σε ασθενείς με νόσο Πάρκινσον παρατηρήθηκε αύξηση της δέσμευσης ντοπαμίνης στον κερκοφόρο χιτώνα. Σε ασθενείς με νόσο Αλτσχάιμερ παρατηρήθηκαν βελτιωμένες τιμές της γνωστικής λειτουργίας μετά από τρεις και έξι μήνες χορήγησης.
• Ψυχιατρικές και νευροαναπτυξιακές διαταραχές: Είναι ενδιαφέρον ότι οι νευροπροστατευτικές επιδράσεις της GSH σχετίζονται επίσης με αξιοσημείωτα οφέλη σε ορισμένες χρόνιες ψυχιατρικές και νευροαναπτυξιακές διαταραχές, όπως η σχιζοφρένεια και ο αυτισμός. Σε ασθενείς με σχιζοφρένεια τυχαιοποιημένες δοκιμές έχουν δείξει μείωση στη συνολική βαθμολογία της Κλίμακας Θετικού και Αρνητικού Συνδρόμου, στον παράγοντα αρνητικών συμπτωμάτων και στον παράγοντα αποδιοργάνωσης της σκέψης. Παράλληλα, στη διαταραχή του φάσματος του αυτισμού μια μετα-ανάλυση τεσσάρων δοκιμών έδειξε σημαντική μείωση της υπερκινητικότητας και της ευερεθιστότητας και αύξηση της κοινωνικής επίγνωσης σε παιδιά που έλαβαν πρόδρομα μόρια της GSH.

Ποια πρέπει να είναι τα επίπεδά της

Τα επίπεδα GSH μπορεί να διαφέρουν ανάλογα με την ηλικία, τη γενική υγεία, τον τρόπο ζωής και άλλους ατομικούς παράγοντες ενός ατόμου. Παρόλο που προς το παρόν δεν υπάρχει ιδανικό επίπεδο GSH, είναι αποδεκτό ότι αυτό το επίπεδο θα πρέπει να είναι το βέλτιστο προκειμένου ο οργανισμός να αντιμετωπίζει αποτελεσματικά το οξειδωτικό στρες, να λειτουργεί σωστά το ανοσοποιητικό σύστημα και να προστατεύονται οι κυτταρικές λειτουργίες.

Παράγοντες που συμβάλλουν στη μείωσή της

Οι φτωχές διατροφικές συνήθειες, το κάπνισμα, οι λοιμώξεις, η έκθεση σε ακτινοβολία, η ατμοσφαιρική ρύπανση και το συνεχές στρες μπορούν να οδηγήσουν σε μειωμένα επίπεδα GSH στον οργανισμό. Επίσης, έχει παρατηρηθεί μια φυσική μείωση των επιπέδων της με την πρόοδο της ηλικίας.

Πως να αυξήσεις τα επίπεδά της στο σώμα
 

• Περιέλαβε στη διατροφή σου τροφές πλούσιες σε θείο  και συγκεκριμένα σκόρδο, κρεμμύδι, μπρόκολο, κουνουπίδι, λάχανο, κ.λπ.
• Το α- λιποϊκό οξύ και η Ν-ακετυλοκυστεΐνη παίζουν σημαντικό ρόλο στην αύξηση των επιπέδων γλουταθειόνης. Τρόφιμα πλούσια σε α-λιποϊκό οξύ είναι το μπρόκολο, το σπανάκι, οι ντομάτες, τα μπιζέλια, το λάχανο, το σέσκουλο, το κόκκινο κρέας και τα εντόσθια. Τρόφιμα που μπορεί να αυξήσουν την παραγωγή της Ν-ακετυλοκυστεΐνης είναι τα αυγά, το γάλα, το λευκό και κόκκινο κρέας, τα κρεμμύδια, το σκόρδο, το κουνουπίδι, το λάχανο.
• Το σελήνιο παίζει ρόλο στην ενεργότητα του ενζύμου που η γλουταθειόνη λειτουργεί ως υπόστρωμα για να συντελέσει την εκκαθάριση των ελευθέρων ριζών. Τροφές πλούσιες σε σελήνιο είναι τα καρύδια, τα καρύδια Βραζιλίας, το κρέας, τα εντόσθια, το αυγά, τα ψάρια, τα θαλασσινά, τα δημητριακά, τα γαλακτοκομικά, τα φρούτα και τα λαχανικά.
• Οι βιταμίνες C και E βοηθούν στην αναγέννηση της γλουταθειόνης στο σώμα. Τροφές πλούσιες σε βιταμίνη C είναι το πορτοκάλι, το μανταρίνι, το λεμόνι, το γκρέιπφρουτ, το ακτινίδιο, η πιπεριά, τα μούρα, η φράουλα, η ντομάτα κ.α. Τροφές πλούσιες σε βιταμίνη E είναι το ελαιόλαδο, οι ξηροί καρποί, οι σπόροι, τα δημητριακά ολικής άλεσης και το σπανάκι.  
• Η άσκηση αυξάνει τα επίπεδα γλουταθειόνης και έτσι ενισχύει το ανοσοποιητικό σύστημα.
• Εάν καπνίζεις πρέπει να προβείς στη διακοπή του καπνίσματος, ενώ είναι πολύ σημαντικό να αποφεύγεις τη συστηματική έκθεσή σου στο παθητικό κάπνισμα.
• Ζήσε σε μια περιοχή με την ελάχιστη δυνατή ατμοσφαιρική ρύπανση.

Η εφαρμογή ενός υγιεινού διαιτητικού προτύπου που περιλαμβάνει τρόφιμα από όλες τις ομάδες τροφίμων και εξασφαλίζει ποικιλία τροφών, σε συνδυασμό με τακτική φυσική δραστηριότητα, μπορεί να εξασφαλίσει επαρκή επίπεδα GSH στο σώμα. Η συμπληρωματική χορήγηση της GSH πρέπει να εφαρμόζεται μόνο όταν αυτό κρίνεται σκόπιμο πάντα μετά από κατάλληλη συμβουλευτική από το διαιτολόγο σου και τους θεράποντες ιατρούς, οι οποίοι μπορούν να εκτιμήσουν τις ανάγκες του σώματος σου με βάση το γενικότερο επίπεδο υγείας σου και τη συνύπαρξη μιας παθολογικής κατάστασης.

Συμπερασματικά

Η γλουταθειόνη είναι ένας από τους ισχυρότερους εκκαθαριστές ελευθέρων ριζών στο ανθρώπινο σώμα λειτουργώντας ως σημαντικός «προστάτης των κυτταρικών μεμβρανών» και μέσω αυτής της λειτουργίας της συνδέεται με την εμφάνιση και τη πορεία πολλών χρόνιων ασθενειών. Η διατήρηση ή και η αποκατάσταση των επιπέδων της πιθανά να παίξει σημαντικό ρόλο στην πρόληψη και βέλτιστη πορεία χρόνιων ασθενειών, παρέχοντας μια επικουρική αποτελεσματική θεραπεία.